Şema Terapi Nedir? Şemalar Nasıl Oluşur?

Bazı ilişkilerde neden tekrar tekrar benzer sorunları yaşarız? Neden bazı durumlarda verdiğimiz tepkiler, içinde bulunduğumuz olaydan çok daha yoğun olabilir? Ya da “Bu insanlara hep aynı şekilde bağlanıyorum” veya “Ne yaparsam yapayım yeterli değilmişim gibi hissediyorum” dediğimiz zamanlar neden olur?

Şema Terapi, bu tür tekrar eden duygu, düşünce ve davranış örüntülerini anlamaya yardımcı olan bütüncül bir psikoterapi yaklaşımıdır.

Şema Terapi, Jeffrey E. Young ve çalışma arkadaşları tarafından geliştirilmiş; özellikle çocukluk ve ergenlik döneminde şekillenen, yetişkinlikte ise kişinin kendisi, diğer insanlar ve dünya ile ilişkisini etkileyen derin köklü örüntülere odaklanan bir terapi yaklaşımıdır.

Şema nedir?

Şemalar, kişinin kendisi ve çevresi hakkında oluşturduğu, zaman içinde gelişen ve oldukça kalıcı hale gelebilen düşünsel, duygusal ve bedensel örüntülerdir.

Örneğin bir çocuk, ihtiyaçları karşılanmadığında veya duygusal olarak yeterince görülmediğinde zaman içerisinde:

• “Kimse gerçekten yanımda olmaz.”

• “İhtiyaçlarımı dile getirirsem reddedilirim.”

• “Ben yeterince iyi değilim.”

• “İnsanlara güvenmek tehlikelidir.”

gibi temel inançlar geliştirebilir.

Bu düşünceler her zaman bilinçli ve açık bir şekilde fark edilmeyebilir. Ancak yetişkinlikte ilişkiler, iş hayatı veya kişinin kendisiyle ilgili değerlendirmeleri üzerinden yeniden tetiklenebilir.

Örneğin kişi, partnerinin birkaç saat mesaj atmamasını yalnızca “mesaj atmadı” şeklinde değerlendirmek yerine, çok daha derin bir düzeyde “Beni önemsemiyor”, “Beni terk edecek” veya “Ben yeterli değilim” şeklinde deneyimleyebilir.

Burada yaşanan yoğun duygunun altında bir şema rol oynuyor olabilir.

Şemalar nasıl oluşur?

Şemaların oluşumunda özellikle çocukluk ve ergenlik dönemindeki deneyimler önemli bir yere sahiptir. Çocuğun temel duygusal ihtiyaçlarının ne ölçüde karşılandığı, ilişkilerinin niteliği ve yaşadığı önemli deneyimler şemaların gelişimini etkileyebilir.

Örneğin çocuğun;

• güvenli ve istikrarlı ilişkilere,

• sevgi ve kabul görmeye,

• duygularının anlaşılmasına,

• özerklik ve bağımsızlığa,

• gerçekçi sınırlar ve yönlendirmeye,

• kendisini ifade edebilme özgürlüğüne

ihtiyacı vardır.

Bu ihtiyaçların uzun süre ve belirgin biçimde karşılanmaması, bazı şemaların gelişmesine zemin hazırlayabilir.

Bununla birlikte şemaların oluşumu yalnızca çocuklukta yaşanan olumsuz deneyimlerle açıklanmaz. Çocuğun mizacı, biyolojik özellikleri, aile ve sosyal çevresi, kültürel faktörler ve yaşam deneyimlerinin birbirleriyle etkileşimi de önemlidir.

Şemalar yetişkinlikte nasıl ortaya çıkar?

Şemalar yetişkinlikte özellikle kişinin kendisi için önemli olan ilişkilerde ve yaşam olaylarında tetiklenebilir.

Örneğin terk edilme şeması olan bir kişi, partnerinin planını değiştirmesi karşısında diğer insanlara göre çok daha yoğun bir kaygı yaşayabilir.

Kusurluluk şeması olan bir kişi, yaptığı küçük bir hata sonrasında kendisini yoğun biçimde eleştirebilir.

Başarısızlık şeması olan bir kişi ise yeni bir işe veya projeye başlamadan önce “Nasıl olsa yapamayacağım” düşüncesine kapılabilir.

Bu nedenle bazen verdiğimiz tepki yalnızca bugünkü olayla ilgili olmayabilir. Bugünkü olay, geçmişte öğrenilmiş daha derin bir örüntüyü harekete geçirmiş olabilir.

Şema Terapi neyi amaçlar?

Şema Terapi'nin amacı yalnızca kişinin yaşadığı sorunu ortadan kaldırmak değil, sorunun altında yatan daha derin örüntüleri anlamak ve değiştirmektir.

Terapi sürecinde kişinin;

• kendisini ve ihtiyaçlarını daha iyi tanıması,

• tekrarlayan ilişki örüntülerini fark etmesi,

• tetikleyicilerini ve yoğun duygusal tepkilerini anlamlandırması,

• işlevsel olmayan düşünce ve davranış kalıplarını değiştirmesi,

• sağlıklı sınırlar oluşturması,

• kendisine karşı daha şefkatli ve dengeli bir tutum geliştirmesi

hedeflenebilir.

Şema Terapi, bilişsel ve davranışçı tekniklerin yanı sıra duygusal yaşantıya, terapötik ilişkiye ve kişinin geçmiş deneyimlerinin bugünkü yaşamıyla bağlantısına da önem verir.

Şema değişebilir mi?

Evet. Şemalar oldukça köklü ve kalıcı örüntüler olabilir; ancak değişmez değillerdir.

Kişi şemalarını fark ettikçe, hangi durumlarda tetiklendiklerini anlamaya başladıkça ve terapi sürecinde farklı düşünme, hissetme ve davranma biçimlerini deneyimledikçe bu örüntüler zaman içerisinde daha işlevsel hale gelebilir.

Buradaki amaç geçmişi değiştirmek değil; geçmişte öğrenilmiş kalıpların bugünkü yaşam üzerindeki etkisini azaltmak ve kişinin ihtiyaçlarına daha sağlıklı biçimde karşılık verebilmesini desteklemektir.

Şema Terapi kimler için uygulanabilir?

Şema Terapi; tekrarlayan ilişki sorunları, kronik kendilik eleştirisi, yoğun terk edilme veya reddedilme korkuları, kişilik örüntüleri, duygusal ihtiyaçların karşılanmamasıyla ilişkili güçlükler ve uzun süredir devam eden bazı psikolojik sorunların ele alınmasında kullanılabilen bir psikoterapi yaklaşımıdır.

Bununla birlikte her bireyin ihtiyaçları farklıdır. Hangi terapi yaklaşımının ve hangi tekniklerin kullanılacağı, kişinin yaşadığı güçlükler ve terapi hedefleri doğrultusunda değerlendirilir.

Kendimizi anlamak, değişimin önemli bir parçasıdır.

Bazen bugün yaşadığımız bir duygunun veya verdiğimiz bir tepkinin kökleri geçmişte olabilir. Şema Terapi, bu bağlantıları fark etmeye ve kişinin kendisiyle, başkalarıyla ve yaşamıyla kurduğu ilişkiyi daha sağlıklı bir hale getirmesine yardımcı olmayı amaçlar.